Sợi dây, tưởng chừng như đơn giản

Trong hệ thống âm thanh, dây loa và dây dẫn tín hiệu bao giờ cũng “khiêm tốn” nằm ở phía sau dàn máy. Nhiều bạn cho rằng chúng không có “vai trò” gì đáng kể trong việc tái tạo âm thanh. Sự thực có phải là như vậy?

Ngày nay, trên thế giới có đến hàng trăm hãng danh tiếng chuyên sản xuất đủ các loại dây loa và dây tín hiệu với kiểu dáng vô cùng phong phú. Vật liệu chế tạo dây cũng khá đa dạng, từ dây đồng thông thường, dây đồng không oxy hóa tới dây bạc và các loại hợp kim đặc biệt.

Trên góc độ kỹ thuật, mỗi một loại dây đều có thể ảnh hưởng đến hệ thống âm thanh của bạn do sự khác biệt về điện trở suất, về điện dung, điện cảm hoặc thậm chí chỉ do sự khác nhau ở cấu tạo điểm nối dây. Nếu hệ thống âm thanh có chất lượng tốt, đôi tai nhạy cảm của bạn có thể phát hiện ngay ra sự khác biệt khi sử dụng các loại dây loa và dây tín hiệu khác nhau. Sự thay đổi này phụ thuộc rất lớn vào từng hệ thống, lời khuyên duy nhất cho bạn là hãy thử các loại dây khác nhau và chọn loại nào phù hợp nhất với hệ thống của bạn.

Dây Kimber Hero

Dây đồng không oxy hóa (còn gọi là đồng OFC – Oxygene Fre Copper) thực ra không khác mấy so với dây đồng thông thường. Nhưng bạn sẽ cảm nhận được sự khác biệt giữa dây đồng thường, đồng OFC với dây bạc. Nhiều bạn chơi âm thanh sành điệu cho biết: dây đồng thường và đồng OFC cho âm thanh ấm áp, mềm mại và hơi thiên về phần tiếng trầm. Trong khi đó dây bạc cho âm thanh trong trẻo hơn, tiếng trung và tiếng tép của dây bạc thì hết sức đặc biệt.

Điện trở đóng vai trò quan trọng đối với dây, đặc biệt là đối với dây loa. Điện trở của dây càng cao, càng ảnh hưởng nhiều đến chất lượng âm thanh. Trong các kim loại thường được dùng làm dây dẫn, bạc là chất dẫn điện tốt nhất với điện trở suất là 1,6 micro-ohm/cm, đồng là 1,7 và vàng kém hơn một chút là 2,4 micro-ohm/cm.

Đầu cắm loa của WBT

Bạc và vàng khác biệt so với đồng không chỉ về mặt điện trở suất. Vàng không bị oxy hóa trong môi trường thông thường, vì vậy các điểm nối bằng vàng không cần phải làm sạch thường xuyên, không gây hiện tượng tiếp xúc xấu. Bạc có bị oxy hóa nhưng oxit bạc dẫn điện tốt vì vậy mối nối bằng bạc vẫn làm việc tốt khi bị oxy hóa. Đồng oxit dẫn điện kém, do vậy mối nối bằng đồng khi bị oxy hóa theo thời gian có thể dẫn điện, có thể cách điện hoặc có thể tạo ra hiệu ứng chỉnh lưu. Vì vậy đồng không phải là vật liệu tốt để chế tạo các đầu nối dây.

Dây loa, nhân tố quan trọng hàng đầu

Nếu bạn đang dùng dây điện để nối giữa ampli và loa và bạn đang muốn nâng cấp bộ dàn của mình, tại sao bạn không dùng thử một cặp dây loa thật sự? Hay bạn đang ngại ngần vì giá dây loa “xịn” cao quá?

Thực ra, giá của các loại dây loa trên thị trường cũng rất khác nhau, có loại rẻ khoảng vài chục đến vài trăm ngàn một mét, loại trung bình dăm bảy trăm ngàn một mét và loại cao cấp tới hàng mấy trăm đến hàng ngàn đô-la một mét. Bạn nên dùng thử các loại dây khác nhau và nghiên cứu kỹ trước khi quyết định mua.

Bạn cần nối dây với loa càng chắc chắn càng tốt. Loa có trở kháng rất nhỏ, vì vậy một mối nối kém sẽ làm tăng điện trở tiếp xúc và làm suy giảm đáng kể tín hiệu đưa vào loa. Nếu mối nối có điện trở chỉ là 1 ohm, hệ số nén của màng loa cũng đã có thể bị thay đổi, các âm bass (âm trầm) đã có thể bị ảnh hưởng. Nếu mối nối có chứa oxit kim loại, nó có thể gây ra hiện tượng chỉnh lưu làm tín hiệu bị nén, bị méo hoặc gây ra các hiệu ứng phi tuyến khác làm sai tín hiệu gốc.

Đầu cắm tín hiệu WBT

Về mặt kỹ thuật, dây càng nhỏ, điện trở sẽ càng lớn, vì vậy dây loa càng to thì càng làm giảm được các ảnh hưởng liên quan đến điện trở của dây, đặc biệt khi phải chạy dây ở khoảng cách lớn. Tất nhiên, chạy dây càng ngắn càng tốt bởi vì khi đó điện trở, điện dung và độ tự cảm của dây đều giảm, tín hiệu ra loa không bị ảnh hưởng. Hai đầu dây loa là những bộ đầu nối, chất lượng của các đầu nối này cũng rất quan trọng. Dây loa thông thường trên thị trường có 3 kiểu đầu nối: kiểu mỏ chim, kiểu càng cua và kiểu bắp chuối.

Tốt nhất trong các loại đầu nối là loại càng cua được mạ vàng, loại này hoạt động rất ổn định và cũng không quá đắt so với tiêu chuẩn của người mê nhạc. Đầu nối dây với tiếp điểm hình càng cua có thể ép chặt vào cọc loa, tạo ra mối nối rất chắc chắn, diện tích tiếp xúc lớn, giảm tối đa điện trở của mối nối.

Kiểu bắp chuối mạ vàng cũng là đầu nối dây tốt. Những loại giắc tốt nhất thuộc kiểu này còn đắt hơn loại càng cua mạ vàng, vì chúng cũng có diện tích tiếp xúc khá lớn và rất tiện lợi nếu bạn cần phải thường xuyên tháo ra lắp vào.

Loại mỏ chim mạ vàng ít được sử dụng hơn và chỉ phù hợp trong một số trường hợp, chủ yếu là đối với các loa và ampli đời cổ.

Các giắc cắm và lỗ cắm trên loa và ampli của bạn cần được kiểm tra định kỳ, tránh bị mài mòn hoặc bị lỏng. Các hãng Cardas, Monster, Vampire, WBT,… cung cấp loại giắc cắm có phần lõi tự nở ra và làm chặt các tiếp điểm. Với khoảng 30-50 đô-la một cặp, loại giắc cắm này không phải là rẻ.

Tóm lại, các đầu nối dây mạ vàng hoạt động tốt hơn các loại khác vì hai lý do. Thứ nhất, vàng là kim loại trơ, nghĩa là trừ khi trong môi trường axit cực mạnh, còn trong điều kiện bình thường vàng không bị oxy hóa hay ăn mòn. Vàng luôn giữ ở trạng thái nguyên chất, dẫn điện tốt, điện trở nhỏ. Thứ hai, vàng là kim loại mềm, vì vậy khi được ép chặt giữa hai bề mặt kim loại, nó từ từ tái định hình, lấp đầy vào các chỗ lõm, tạo ra bề mặt tiếp xúc lớn nhất.

Sự ăn mòn các đầu nối dây là vấn đề thường gặp. Các đầu dây và tiếp điểm mạ vàng có thể tránh được vấn đề này. Đối với các loại khác, có thể làm giảm bớt hiện tượng ăn mòn bằng cách thường xuyên tháo các điểm nối dây ra và lau sạch.

Dây tín hiệu, dẫn đường âm nhạc

Dây này đưa tín hiệu từ đầu đọc CD, VCD, DVD vào bộ preampli hoặc ampli của bạn. Nơi đây tín hiệu nhỏ hơn nhiều so với tín hiệu từ ampli ra loa. Ví dụ tại đầu ra của đầu đọc đĩa CD, tín hiệu ra nằm trong khoảng một vài vôn, dòng điện cỡ vài chục micro ampe. Nhưng tại đầu ra của một ampli công suất lớn, tín hiệu đưa ra loa có thể lên tới hàng năm bảy chục vôn với dòng điện hàng chục ampe.

Dây tín hiệu được chia làm 2 loại: loại cân bằng (balance) và loại không cân bằng (unbalance). Dây dùng tại nhà thường là loại không cân bằng. Loại không cân bằng thường sử dụng đầu nối kiểu RCA, ta còn gọi là đầu giắc bông sen. Giắc cắm RCA có thể bị lỏng ra và bị ăn mòn theo thời gian. Giắc RCA mạ vàng có loại cao cấp được chế tạo để có thể chống ăn mòn và hạn chế mọi tác động về mặt cơ khí, tuy nhiên loại này hiếm và đắt. Ví dụ loại giắc của Vampire, có giá khoảng 20-30 USD/cặp, loại WBT giá 50-60 USD/cặp. Đầu cắm kiểu RCA khá tiện lợi và là một thực tế do lịch sử để lại nên ngày nay chúng vẫn được tiếp tục sản xuất và sử dụng.

Loại dây tín hiệu thông thường (unbalance) rất đa dạng về mẫu mã, chất liệu và chủng loại. Loại phổ thông rẻ tiền có một lõi và vỏ bọc kim giá khoảng 1-3 USD/m. Loại trung bình thường có 2 lõi xoắn kép trong một vỏ bọc, giá 10-60 USD/m. Các loại dây chất lượng cao và siêu cao có nhiều hình dạng và làm từ rất nhiều chất liệu khác nhau ví dụ hãng Siltech có loại dây sợi bằng bạc cuốn lẫn với sợi vàng nguyên chất, hãng Nordost, Alphacore lại làm những sợi đồng OFC cán dẹt đi song song với nhau và kỳ dị nhất là loại dây được ngâm trong một loại dầu đặc biệt của Purist Audio!.. giá của những loại dây này có thể lên tới 600-1500 USD/m.

Dây có trở kháng cân bằng (balance) là loại có 3 sợi dẫn: hai sợi cho tín hiệu, một sợi để nối đất, tất cả trong một vỏ chung. Đầu nối dây thường dùng cho loại dây này là đầu ITT hoặc XLR, có cấu tạo khá chắc chắn. Ngoài ra còn có các loại đầu nối dây khác của các hãng Switchcraft, Neutrick và các nhà sản xuất khác. Nếu bạn phải chạy dây tín hiệu dài hơn 4 m, hãy dùng loại dây balance vì chúng có khả năng chống nhiễu cao. Vì lý do đó, dây balance được dùng trong các phòng studio chuyên nghiệp, các rạp hát công cộng, đài phát thanh… Cần nhớ rằng với khoảng cách ngắn dưới 2 m, chất lượng âm thanh giữa dây cân bằng và không cân bằng là tương tự như nhau. Dây balance không có nhiều chủng loại như dây không cân bằng và sử dụng trong gia đình bất tiện hơn vì ít loại máy có đường ra, vào là balance. Đối với phần lớn các hệ thống, quan trọng hơn cả trong việc lựa chọn dây không phải là ở dây mà là ở đầu nối, đặc biệt là phần tiếp xúc giữa sợi dây và đầu nối dây cũng như tiếp xúc giữa giắc cắm và lỗ cắm. Thường thì dây tín hiệu tương đối ngắn. Bạn không nên chọn mua dây quá dài so với yêu cầu sử dụng. Các loại dây tín hiệu thường được làm sẵn theo một số cỡ như 0.5m; 0.75m; 1m; 1.5m v.v. Đối với các hệ thống thiết bị tốt, bạn có thể nhận thấy sự khác biệt khi thay đổi giữa các loại dây tín hiệu khác nhau. Sự khác biệt sẽ tùy thuộc từng hệ thống và lời khuyên cho bạn cũng giống như khi chọn dây loa: hãy thử vài loại để biết loại nào tốt nhất. Các cửa hàng bán dây đôi khi cho bạn dùng thử trước khi mua.

Khi dùng dây tín hiệu cũng như dây loa các bạn cần chú ý rằng phần lớn các hãng sản xuất đều quy định chiều dẫn của tín hiệu trong dây. Trên các dây thường có mũi tên chỉ rõ chiều của tín hiệu đi từ đầu nào đến đầu nào, hoặc chiều dẫn tín hiệu là chiều thuận theo chiều đọc dòng chữ in trên thân dây. Nếu dây không ghi rõ thì khả năng sử dụng cả hai chiều là như nhau.

 Bạn thấy đó, câu chuyện đến đây không còn là vấn đề xoay quanh những sợi dây dẫn bình thường nữa. Dây loa và dây tín hiệu thực sự là những phần tử dẫn âm thanh có vai trò cực kỳ quan trọng trong bộ dàn. Chính vì thế, nếu bạn có ý định đầu tư nghiêm túc để nâng cấp cho bộ dàn của bạn thì đừng bao giờ bỏ qua những sợi dây thoạt nhìn có vẻ giản dị đó.